SERIA ANTROPOLOGICZNA

Arnold van Gennep
OBRZĘDY PRZEJŚCIA
SYSTEMATYCZNE STUDIUM CEREMONII

O bramie i progu,
o gościnności i adopcji,
o ciąży i porodzie,
o narodzinach, dzieciństwie, dojrzewaniu i inicjacji,
o święceniach kapłańskich i koronacji królów,
o zaręczynach i zaślubinach,
o pogrzebie i porach roku
i o wielu innych rzeczach

(Les rites des passage)

Przełożyła z francuskiego Beata Biały
Wstęp Joanna Tokarska-Bakir

wydanie I, oprawa miękka, 208 s.,
cena det. 39,00 zł / po rabacie 29,95 zł
ISBN 83-06-02997-6

 

Książka Arnolda Van Gennepa (1873-1937) jest klasyczną pozycją w dziejach antroplogii kulturowej. Wielki entolog, socjolog, doradca rządu francuskiego w sprawach narodowościowych, wykazał w niej istnienie stałych schematów obecnych w zwyczajowych obrzędach, takich jak chrzest, ślub, koronacja. Wszystkie te obrzędy, stanowiące formę akceptacji przez daną społeczność zmian pozycji poszczególnych członków, nazwał on obrzędami przejścia. Książka jest studium cyklów owych obrzędów przejścia, stałych sekwencji zdarzeń związanych z życiem każdego człowieka i charakterystycznych dla wszystkich ludów na świecie. Autor udowadnia, że człowiek żyjący w społeczności w każdej sytuacji związanej ze zmianą statusu społecznego lub rodzinnego podlega tego rodzaju cyklom.

na okładce:
GALERIA SZTUKI WSPÓŁCZESNEJ
MIROSŁAW BAŁKA, PAMIĄTKA PIERWSZEJ KOMUNII ŚWIĘTEJ (1985)

Arnold van Gennep (1873-1957) – francuski etnolog i folklorysta, twórca koncepcji obrzędów przejścia, badacz francuskiego folkloru oraz mitologii, totemizmu, rytuałów i magii społeczeństw plemiennych. Ważniejsze publikacje: Tabou et totémism a Madagascar (1904), Mythes et légendes d'Australie (1906), Les rites de passage (1909, 1 wyd. pol. 2006), Religions, moeurs et légendes (1908-1915, 5 t.), Études d'ethnographie algérienne (1911-1914), En Savoie. Du berceau a la tombe (1916).

PATRONAT MEDIALNY


Autorką koncepcji SERII ANTROPOLOGICZNEJ jest prof. Joanna Tokarska-Bakir, antropolożka z Instytutu Stosowanych Nauk Społecznych Uniwersytetu Warszawskiego, twórczyni autorskiego programu studiów antropologicznych w Collegium Civitas, stypendystka Fundacji Alexandra von Humboldta i Andrew W. Mellona. Opublikowała m.in: Wyzwolenie przez zmysły. Tybetańskie koncepcje soteriologiczne (1998), Obraz osobliwy. Hermeneutyczna lektura źródeł etnograficznych (2000), Rzeczy mgliste (2004).

Projekt graficzny serii i okładki wszystkich książek Serii Antropologicznej powstają wg projektu Zuzanny Janin we współpracy z galerią lokal_30. Na okładkach znajdą się dzieła najważniejszcyh współczesnych polskich artystów, m.in. Pawła Althamera, Mirosława Bałki, Artura Żmijewskiego. W ten sposób Seria Antropologiczna stanie się swoistą galerią sztuki współczesnej.


fragmenty

CIĄŻA I PORÓD

(...)

     Etapy ponownego włączenia są jeszcze bardziej wyraźne u Kotów (mieszkańcy gór Nilgiri w Indiach). Zaraz po porodzie kobieta zostaje przeniesiona do specjalnej chaty, bardzo odległej od wioski, gdzie przebywa trzydzieści dni. Następny miesiąc spędza w innej chacie, a kolejny w jeszcze innej. W końcu przebywa przez jakiś czas w domu krewnych, a jej mąż poddaje ich rodzinną siedzibę „oczyszczeniu”, spryskując ją wodą i nawozem10. Czas trwania tej mniej lub bardziej ścisłej izolacji trwa u różnych ludów od dwóch do czterdziestu, pięćdziesięciu, a nawet – jak wyżej – stu dni. Jest oczywiste, że nie chodzi tu o fizjologiczny czas zakończenia połogu, ale o społeczny koniec połogu, podobnie jak istnieje wyraźne rozróżnienie rodzicielstwa biologicznego i rodzicielstwa społecznego11, a także małżeństwa (więź społeczna) i związku czysto seksualnego (więź fizyczna). Rozróżnienie to dotyczy także – jak zobaczymy później – pojęcia dojrzałości. Dojrzałość fizyczna nie pokrywa się bowiem z dojrzałością społeczną.
     U nas społeczne zakończenie połogu jest zbieżne z jego końcem fizjologicznym12. Tendencja ta dotyczy także innych wymienionych tu instytucji (rodzicielstwo, małżeństwo itd.) i ma niewątpliwie związek z postępem wiedzy dotyczącej natury i rządzących nią praw. Ceremonia, która w naszych społeczeństwach towarzyszy zakończeniu okresu połogu, nosi nazwę „wywód” i chociaż jej wymiar jest bardziej towarzysko-społeczny niż magiczno-religijny, to łatwo można sobie wyobrazić, jak wielkie znaczenie miała ona jeszcze w średniowieczu13, gdy chodziło o ponowne włączenie kobiety do jej rodziny, płci i całej społeczności ogólnej.
     Wszystkie te rytuały przejścia komplikują się znacznie, kiedy mamy do czynienia z jakąś towarzyszącą porodowi anomalią, na przykład z wydaniem na świat bliźniąt. U Soków (Kongo) matka bliźniąt jest zamknięta w chacie do czasu, gdy dzieci podrosną. Może rozmawiać wyłącznie z członkami swojej rodziny i tylko jej rodzicom wolno wchodzić do chaty (każdy obcy, który przekroczy jej próg, zostaje sprzedany jako niewolnik). Musi żyć w bezwzględnej czystości (w sensie czystości płciowej). Bliźnięta są odizolowane od innych dzieci. Wszystkie naczynia, których używają, mają status tabu. Dom oznacza się za pomocą dwóch wbitych w ziemię pali (po jednym z każdej strony drzwi) połączonych kawałkiem materiału. Jego próg przyozdabia masa małych kołeczków powbijanych w ziemię i pomalowanych na biało. Wszystko to należy do rytuałów wyłączenia. Okres przejściowy trwa do chwili, gdy dzieci skończą sześć lat. A oto jak wygląda rytuał ponownego włączenia.

Przez cały dzień dwie kobiety stały u drzwi domu z twarzami i nogami pomalowanymi na biało. Jedną z nich była matka (bliźniąt), a drugą lekarka. Ceremonia zaczęła się przechadzką obu kobiet wzdłuż ulicy. Jedna z nich uderzała powoli w bęben, druga zaś śpiewała przy jego akompaniamencie. Potem zaczęły się całonocne tańce, śpiewy i ucztowanie. Po zakończonej ceremonii bliźnięta mogły już swobodnie poruszać się po wiosce – jak inne dzieci14.

     Owa rytualna przechadzka po terytorium całej społeczności ogólnej, podobnie jak wspólna biesiada, są znanymi obrzędami włączenia, a ich społeczne znaczenie jest oczywiste. (...)

Narodziny i dzieciństwo

     (...) A oto jak wygląda schemat ceremonii związanych z dzieciństwem w Fuzhou18. Przypomnijmy, że chińskie dzieci obojga płci do szesnastego roku życia znajdują się pod opieką pewnego szczególnego bóstwa zwanego „Matką” i choć pozycja społeczna dziewczynek jest generalnie rzecz biorąc gorsza niż chłopców, to jednak obrzędy dotyczące dzieciństwa są w obu przypadkach identyczne.
     Trzeciego dnia po narodzinach dziecko jest po raz pierwszy obmywane. Następuje złożenie ofiar „Matce”, przyjaciele i krewni przysyłają podarki i smakołyki. Po rytualnej kąpieli nadgarstki dziecka zostają związane cienkim, czerwonym bawełnianym sznurkiem, do którego przytwierdza się stare monety i miniaturowe srebrne zabaweczki. Sznurek ma około siedemdziesięciu centymetrów długości, tak że ręce dziecka mogą się od siebie oddalić na odległość około trzydziestu centymetrów. Po czternastu dniach więzy zostają zdjęte i zastąpione dwiema bransoletkami z czerwonego sznurka, które dziecko nosi kilka miesięcy (nawet do roku). Chińczycy uważają, iż zwyczaj ten zapewnia spokój i posłuszeństwo dziecka. Owego trzeciego dnia do drzwi pokoju dziecka przytwierdza się znak zakazu wstępu (zob. rozdział 2), na który składa się zwitek psiej i kociej sierści („by psy i koty z sąsiedztwa nie czyniły hałasu i nie straszyły dziecka”), grudka węgla („by uczynić je mądrym i uduchowionym”) oraz miąższ pewnej rośliny („by spłynęło na nie bogactwo i szczęście”). Do łóżeczka przywiązuje się ojcowskie spodnie wraz z kawałkiem papieru, na którym jest zapisana magiczna formuła nakazująca, by „wszystkie złe moce wstąpiły w spodnie, miast w dziecko”. Czternastego dnia spodnie i zawiniątko z drzwi pokoju zostają usunięte i odprawia się obrzędy dziękczynne adresowane do „Matki”. Pod koniec miesiąca matka i dziecko po raz pierwszy opuszczają pokój. Wtedy też fryzjer lub ktoś z rodziny goli dziecku głowę. Ceremonia ta odbywa się przed ołtarzem „Matki” lub przed tabliczkami z imionami przodków.
     Krewnych i przyjaciół zaprasza się na ucztę. Ci zaś przynoszą podarki. Jest to głównie jedzenie – najczęściej dwadzieścia malowanych jajek kanarków oraz słodkie ciasteczka zdobione wzorami kwiatów i rozmaitych przedmiotów oznaczających pomyślne wróżby. Zakazane są obrazki malowane na biało, jako że biel jest tradycyjnym kolorem żałoby. Najważniejszą rolę podczas święta odgrywa babka – matka matki. W drugim i trzecim miesiącu rodzice dziecka obdarowują krewnych i przyjaciół okrągłymi biszkoptami z wdzięczności za prezenty, które otrzymali podczas porodu oraz święta pierwszego miesiąca. W czwartym miesiącu składa się podziękowania „Matce”, ofiarowując jej podarki przyniesione lub przesłane przez babkę ze strony matki. Temu obrzędowi znowu towarzyszy biesiada rodziny i przyjaciół. Następnie dziecko po raz pierwszy sadza się na krześle i po raz pierwszy karmi „dorosłym” jedzeniem. Pod koniec roku ponownie składa się „Matce” ofiarę z podarków wysłanych przez matkę matki, która, przynajmniej teoretycznie, ponosi także wszystkie koszty świętowania. Odbywa się wielka rodzinna uczta. Podczas biesiady przed dzieckiem kładzie się zabawki przedstawiające rozmaite narzędzia pracy. Zabawka, którą dziecko wybierze, określa jego charakter, przyszły zawód oraz pozycję społeczną. We wszystkich obrzędach odprawianych przed ołtarzem „Matki” lub rodzinnych przodków dziecko bierze aktywny udział (ktoś z dorosłych porusza na przykład jego rączkami). Podczas każdych jego urodzin, aż do szesnastego roku życia (kiedy od bywa się ceremonia „opuszczenia dzieciństwa”), składa się dziękczynienie „Matce” oraz tabliczkom przodków. Kiedy dziecko zaczyna chodzić, jeden z członków rodziny bierze wielki nóż kuchenny, zbliża się do dziecka od tyłu i czyni takie gesty, jakby chciał przeciąć coś, co znajduje się między jego nogami. Jest to ceremonia „przecinania więzów między stopami”, która ma na celu ułatwienie dziecku nauki chodzenia.
     Do czasu ceremonii „opuszczenia dzieciństwa” co roku, co dwa lub co trzy lata (częstotliwość zależy od rodzinnej tradycji), a w szczególnych przypadkach (na przykład choroby) nawet kilka razy do roku, odbywa się rytuał „przejścia przez bramę”. Wczesnym rankiem przybywają taoistyczni kapłani, którzy budują ołtarz. Zestawiają kilka stołów, na których kładą talerze z rozmaitymi potrawami, świeczniki, obrazki bóstw oraz inne przedmioty. Intonując odpowiednie modlitwy, zapraszają bóstwa, w tym „Matkę” i boginki opiekujące się dziećmi, by przybyły i skosztowały darów. W przedniej części pokoju, zwanej „przedsionkiem niebios”, kapłani ustawiają stół z talerzami oraz siedmioma kopczykami ryżu przedstawiającymi Wielką Niedźwiedzicę, zapalają lampiony i odprawiają tradycyjny obrzęd „adoracji Miary”. Wraz z zapadnięciem nocy pośrodku pokoju buduje się bramę. Jest ona wykonana z bambusa pokrytego czerwoną i białą bibułą, wysoka na ponad dwieście trzydzieści centymetrów i szeroka na osiemdziesiąt, sto centymetrów. Meble są ustawione w taki sposób, by można się było swobodnie poruszać po pokoju i nie wchodzić sobie w drogę.
     Kapłan w jedną rękę bierze dzwonek lub przystrojony dzwonkami miecz, a w drugą róg i recytuje modlitwy. Uosabia „Matkę”, odpędza od dzieci wszelkie złe moce. Ojciec rodziny zbiera wszystkie dzieci razem. Bierze na ręce to, które jeszcze nie chodzi lub jest chore. Pozostałe dostają do ręki zapalone świece. Dmąc w róg, kapłan przechodzi powoli przez bramę, za nim zaś, gęsiego, kroczą ojciec rodziny oraz dzieci. Pozostali kapłani biją w święte bębny. Kapłan stojący na czele procesji podnosi miecz i czyni gest, jakby uderzał w coś niewidzialnego. Następnie bramę przenosi się w każdy narożnik pokoju i procesja odbywa się podobnie, jak za pierwszym razem. W końcu ceremonia zostaje powtórzona na środku pokoju. Po wszystkim bramę się rozbiera, a jej szczątki pali na podwórzu lub na ulicy. Po każdej tego rodzaju ceremonii rodzina zachowuje malutką drewnianą statuetkę przedstawiającą dziecko, któremu obrzęd został poświęcony. Figurkę przechowuje się do szesnastego roku życia dziecka i najczęściej ustawia w sypialni obok figury „Matki”. Jeżeli dziecko umiera przed szesnastymi urodzinami, statuetka zostaje pochowana wraz z nim. Jeśli jest bardzo chore, w ceremonii „przejścia przez bramę” używa się właśnie statuetki. Przez bramę musi przejść nie tylko dane dziecko, przechodzą przez nią także wszystkie dzieci należące do tej rodziny, jak również bratankowie, siostrzeńcy oraz inne dzieci, które w owym momencie znajdują się w domu (...)

ZARĘCZYNY I MAŁŻEŃSTWO

     Bardzo szczególnym obrzędem ponownego włączenia jest „ślub z drzewem”, który niejednokrotnie intrygował badaczy. Łatwo go jednak zrozumieć, jeśli się pamięta, że w niektórych przypadkach (na przykład u bengalskich Kolów29) małżeństwo jest zarówno ceremonią inicjacji, jak i integracji, pozwalającą wejść do klanu totemicznego. Dziś małżeństwa zawierają tam chłopcy w wieku od szesnastu do osiemnastu lat, a dziewczęta w wieku od czternastu do szesnastu lat. Jednak dawniej zawierano je w wieku znacznie starszym. Należy zwrócić uwagę na następujące fakty. Według wierzeń Kolów dusze zmarłych udają się w pewne specjalne miejsce, ale dusze dzieci nie mogą się tam udać z tej prostej przyczyny, że dzieci nie mają duszy. Z tego samego powodu nie mogą nawet stać się demonami. Aż do małżeństwa młody człowiek nie podlega żadnym tabu pokarmowym obowiązującym w jego klanie i może utrzymywać stosunki seksualne, nie przejmując się zasadą egzogamii. Dzięki małżeństwu zyskuje duszę, która pozwala mu stać się pełnoprawnym członkiem klanu. Kolowie wyznają totemizm, a ich najważniejszymi totemami są drzewa mango i drzewa masłowe. Jeden z obrzędów ślubnych Kolów polega właśnie na tym, że najpierw „poślubia się” drzewo (poprzez ceremonię objęcia i uściskania). Chłopcy „poślubiają” mango, a dziewczęta drzewo masłowe. Jeśli się weźmie pod uwagę wszystkie te elementy, to dojdziemy do wniosku, że owo, „fikcyjne” małżeństwo nie jest obrzędem przeniesienia osobowości, mającym na celu „zapewnienie powodzenia właściwej ceremonii”30, ale rytuałem inicjacji (niezbędnym, by stać się członkiem klanu totemicznego), który przybrał formę ceremonii ślubnej. Albowiem obrzędy ślubne Kolów są jednocześnie rytuałami wstąpienia do klanu. Osoba z jakiegoś po wodu wykluczona z klanu może z powrotem stać się jego członkiem, jeżeli uda jej się zgromadzić przedstawicieli różnych wiosek, a następnie, z udziałem kapłana, złożyć ofiarę z białego kozła lub byka. Po ceremonii ofiarnej wykluczony z klanu musi napić się krwi zwierzęcia albo skropić nią dach swego domu, odmawiając modlitwę do boga słońca. Mięso bydlęcia zostaje zjedzone przez wszystkich członków klanu31.
     Omówione tu obrzędy ponownego włączenia należy rozumieć w sensie stricte fizycznym, a nie symbolicznym. Sznur, którym wiążą się narzeczeni, pierścień, bransoleta, wieniec itp. mają działać w sposób realny, jako swego rodzaju środek przymusu. Bardzo interesujące z tego punktu widzenia są obrzędy związane z progiem32 i drzwiami. Przekracza się je siłą lub za przyzwoleniem mieszkańców danego domostwa. Na przykład w Palestynie dziewczyna przychodzi do domu swego przyszłego męża, a na głowie niesie dzban pełen wody. Gdy przestępuje próg, oblubieniec strąca jej dzban (nie jest to, jak sądzi Trumbull, znak świętowania, ale obrzęd wyłączenia z dawnego środowiska, a zarazem integracji z nowym, poprzez coś w rodzaju chrztu). Na wyspie Karpathos łamie się kij położony w poprzek drzwi. Edouard Chavannes opowiedział mi o bardzo interesującym obrzędzie chińskim, w którym fizyczne przejście nie dokonuje się jednorazowo, lecz etapami33. W plemieniu Hani (południowy Yunnan), kiedy przyszły zięć przybywa do domu przyszłego teścia po żonę,

teść prowadzi do niej zięcia przez drugą i trzecią salę oraz przez pawilon. Gdy przechodzą przez kolejne drzwi, pomocnik obecny przy ceremonii za każdym razem głośno oznajmia, jaki rytuał ma zostać odprawiony, a zięć dwukrotnie oddaje głęboki pokłon. Rytuał ten zwie się pokłonem oddanym drzwiom (pai men). Dla teścia, który ma zaprezentować zięciowi swoją córkę, drzwi mają wielkie znaczenie, bowiem to one są przeszkodą na tej drodze34.

     U Czeremisów orszak, który przybywa po narzeczoną, zatrzymuje się przy bramie gospodarstwa, gdzie mieszkają jej rodzice. Sabu (mistrz ceremonii) wchodzi do izby, a gospodarz częstuje go czymś do jedzenia i picia. Sabu prosi o pozwolenie wejścia orszaku. Na to ojciec dziewczyny pyta, czy coś zgubił, a sabu odpowiada, że owszem, taki i taki (narzeczony) zgubił jeden rękaw swojej kurtki i przybywa, by sprawdzić, czy jest w owym gospodarstwie. Ojciec panny młodej zaprzecza i sabu odchodzi. Po chwili jednak wraca, ale dopiero za trzecim razem ojciec dziewczyny przyznaje, że rękaw jest u nich w domu. Wtedy brama zostaje otwarta i rozpoczynają się obrzędy włączenia35.
     Okres przejściowy może mieć znaczenie seksualne albo go nie mieć. U niektórych ludów narzeczony sypia ze swoją przyszłą żoną, a dzieci poczęte lub na rodzone w tym czasie uważa się za prawowite (zob. przypadki opisane wyżej). Gdzie indziej separacja narzeczonych ma charakter bezwzględny i dzieci narodzone na skutek nieposłuszeństwa wobec tej zasady ani w rodzinie, ani w całej społeczności nie mają praw należnych dzieciom pochodzącym z prawego łoża. Tak właśnie jest u Lapończyków, którzy

nigdy nie pozwalają narzeczonym sypiać razem aż do nocy poślubnej. Jeśli jednak do tego by doszło, to dziecko narodzone z takiego związku zostałoby uznane za bękarta, nawet gdyby dowiedziono, że poczęcie nastąpiło już w okresie narzeczeństwa po danym sobie wzajemnie słowie. Pozycja takiego dziecka – czy to chłopca, czy dziewczynki – wśród braci i sióstr zawsze będzie najniższa i zawsze będą nim pogardzać. Gdy dorośnie, nierzadko wypędzą je z domu, by opiekowało się renami36.

     Ów ostatni szczegół jest interesujący, pokazuje bowiem, że dziecko zachowuje wszystkie cechy i wady, które nabyło ze względu na fakt, iż zostało poczęte w okresie nieczystym (tabu). (...)

* przypisy zostały pominięte

 

SPIS RZECZY

Przemiany (Joanna Tokarska-Bakir)

Stare i nowe
Zegary i jednomyślność
Powtórzenie
Rytuał, jego funkcjonalność
Pustość rytuału
Wojna postu z karnawałem
Efekt Bernsteina
Zakaz przemiany
Najstarsza figura

Przedmowa

1. Klasyfikacja obrzędów
Rzeczywistość profanum a rzeczywistość sacrum. – Etapy życia jednostki. – Studiowanie rytuałów. – Szkoła animistyczna i szkoła przenośna. – Szkoła dynamistyczna. Klasyfikacja rytuałów: rytuały animistyczne lub dynamistyczne, rytuały sympatyczne lub przenośne, rytuały pozytywne lub negatywne, rytuały bezpośrednie lub pośrednie. – Schemat rytuałów przejścia. – Pojęcie sacrum . – Religia i magia.

2. Przejście fizyczne
Granice i słupy graniczne. – Tabu związane z przejściem. – Święte terytorium. – Drzwi, próg, brama. – Bóstwa towarzyszące przejściu. – Rytuały wejścia. – Poświęcenie fundamentów. – Rytuały wyjścia.

3. Jednostki i grupy
Status obcego. – Obrzędy włączenia obcego. – Biesiada. – Wymiana jako rytuał włączenia. – Braterstwo (fraternizacja). – Rytuały powitalne. – Seksualne obrzędy integracji. – Siedziba obcego. – Rytuały związane z wyruszaniem w podróż i z powrotem z podróży. – Adopcja. – Zmiany pana. – Wojna, krwawa zemsta, pokój.

4. Ciąża i poród
Tabu związane z odosobnieniem. – Rytuały ochronne i sympatyczne. – Ciąża jako okres przejściowy. – Rytuały ponownego włączenia i społeczny koniec połogu. – Społeczny charakter rytuałów porodu.

5. Narodziny i dzieciństwo
Odcięcie pępowiny. – Czas przed narodzinami. – Rytuały wyłączenia i włączenia. – Indie, Chiny. – Nadawanie imienia. – Chrzest. – Przedstawienie dziecka księżycowi i słońcu.

6. Obrzędy inicjacji
Dojrzałość fizyczna i dojrzałość społeczna. – Obrzezanie. – Okaleczanie ciała. – Klany totemiczne. – Bractwa magiczno-religijne. – Tajne stowarzyszenia. – Stowarzyszenia polityczne i wojskowe. – Grupy wieku. – Starożytne misteria. – Religie uniwersalistyczne (chrzest). – Bractwa religijne. – Święte dziewice i prostytutki świątynne. – Klasy, kasty, grupy zawodowe. – Wyświęcenie kapłana i czarownika. – Intronizacja wodza i króla. – Ekskomunika i wyłączenie ze wspólnoty. – Okres przejściowy.

7. Zaręczyny i małżeństwo
Narzeczeństwo jako okres przejściowy. – Obrzędy składające się na ceremonie zaręczyn i ślubu. – Społeczny i ekonomiczny charakter małżeństwa. – Okres przejściowy u poligynicznych Kałmuków oraz poliandrycznych Bhotyjczyków i Todów. – Rytuały wyłączenia: obrzędy uprowadzenia. – Rytuały ograniczonej solidarności płci. – Obrzędy solidarności rodzinnej. – Rytuały solidarności lokalnej. – Rytuały wyłączenia. – Rytuały ponownego włączenia. – Czas trwania i znaczenie okresu przejściowego. – Śluby synchroniczne. – Podobieństwa między obrzędami ślubu, adopcji, intronizacji i inicjacji. – Rytuały rozwodowe.

8. Pogrzeb
Znaczenie rytuałów wyłączenia, okresu przejściowego i włączenia w ceremoniach pogrzebowych. – Żałoba jako cykl obrzędów wyłączenia i okresu przejściowego. – Pogrzeb w dwóch etapach. – Podróż z tego świata na tamten. – Fizyczne przeszkody w przejściu dokonywanym przez zmarłych. – Przyjęcie do świata zmarłych. – Topografia zaświatów. – Codzienne odradzanie się zmarłych w starożytnym Egipcie. – Wielość światów zmarłych. – Umarli, którzy nie mogą się zintegrować z innymi zmarłymi. – Obrzędy odrodzenia i reinkarnacji. – Rytuały towarzyszące zmarłym przebywającym w swoim domu, w grobie, na cmentarzu. – Lista obrzędów wyłączenia i okresu przejściowego.

9. Inne rodzaje rytuałów przejścia
Kilka odrębnych rytuałów przejścia: (1) włosy, (2) welon, (3) specjalne języki, (4) obrzędy seksualne, (5) biczowanie, (6) pierwszy raz. – Ceremonie periodyczne: doroczne, comiesięczne, codzienne. – Śmierć i odrodzenie. – Składanie ofiar, pielgrzymki, ślubowania. – Okresy przejściowe. – Podobieństwa obrzędów w starożytnym Egipcie.

10. Wnioski

Indeks osób, bóstw i postaci mitycznych
Indeks nazw etnicznych i geograficzny


zamówienia
DZIAŁ HANDLOWY
tel. 022 632 22 15
e-mail: handlowy@piw.pl